بلبرینگ موتور فن‌کویل و کولر؛ علل ایجاد صدا و زمان مناسب برای تعویض

بلبرینگ از جمله قطعاتی است که در مقایسه با کل موتور، هزینه ی اندکی دارد، اما خرابی آن می تواند عملکرد دستگاه را مختل کند و در صورت بی توجهی، به آسیب جدی موتور بینجامد. صدای غیرعادی، لرزش بدنه و افزایش دمای موتور فن‌کویل یا کولر آبی، اغلب نخستین نشانه های فرسودگی این قطعه‌ می باشد. در این مقاله، نقش بلبرینگ، علائم خرابی، عوامل کاهش عمر آن، شیوه ی انتخاب و زمان مناسب تعویض به طور کامل بررسی می شود.

محور موتور در حین کار با سرعت بالا می‌ چرخد. اگر این محور مستقیماً با بدنه در تماس باشد، اصطکاک شدید باعث تولید گرما و ساییدگی سریع قطعات می شود. بلبرینگ میان محور و بدنه قرار می‌ گیرد و با بهره‌گیری از ساچمه هایی که میان دو رینگ می‌ غلتند، اصطکاک لغزشی را به اصطکاک غلتشی تبدیل می‌ کند. حاصل این فرایند، چرخشی روان، کم‌ صدا و با اتلاف انرژی کمتر است.

هر موتور معمولاً دارای دو بلبرینگ است؛ یکی در سمت پروانه و دیگری در سمت مقابل می باشد. هر دو بخشی از بار محور را تحمل می‌ کنند، از این رو خرابی یکی از آن ها به‌ تدریج فشار بیشتری بر دیگری وارد می‌ آورد.

در برخی موتورها به‌ جای بلبرینگ از بوش استفاده می‌ شود. بوش استوانه ای فلزی با سطح داخلی صاف است که محور درون آن می چرخد و برای کاهش اصطکاک نیازمند روانکار است. تفاوت بلبرینگ و بوش در این است که بلبرینگ اصطکاک کمتر، عمر مفید معمولاً بیشتر، مصرف انرژی پایین تر و عملکرد مناسب تر در دورهای بالا؛ هزینه‌ ی تأمین آن اندکی بیشتر است؛ اما بوش ساختار ساده‌ تر و هزینه ی کمتر؛ اما در طول زمان دچار سایش و لقی می‌ شود و به روانکاری منظم نیاز دارد.

برای تشخیص نوع آن، کافی است محل قرارگیری محور بررسی شود. قطعه ای حلقوی که ساچمه‌ هایی در درون آن قرار دارد، بلبرینگ است.

بلبرینگ معمولاً پیش از از کار افتادن کامل، علائمی بروز می دهد که توجه به آن ها از خسارت های بعدی جلوگیری می کند:

1. صدای ساییدگی یکنواخت، معمولاً نشانه ی کاهش یا خشک شدن گریس یا ورود ذرات گرد و غبار است.

2. صدای غرش که با افزایش دور شدت می‌ یابد، حاکی از آسیب دیدن مسیر حرکت ساچمه‌ ها است.

3. صدای ضربه ی منظم، بیانگر آسیب موضعی در ساچمه یا رینگ است.

4. صدای جیرجیر تیز،  غالباً ناشی از کمبود روانکار است.

5. لرزش بدنه‌ ی موتور، در اثر لقی بلبرینگ، محور هم‌ مرکز نمی‌ چرخد.

6. گرم شدن بیش از حد بدنه ی موتور،  اصطکاک اضافی موجب تولید حرارت می‌ شود.

برای تفکیک صدای بلبرینگ از صدای ناشی از پروانه، می توان پروانه را جدا کرد و موتور را بدون بار روشن نمود. تداوم صدا نشان می‌ دهد که منشأ آن در خود موتور است.

پیش از هر اقدامی، برق دستگاه باید به‌طور کامل قطع شود. سپس مراحل زیر انجام می‌ شود:

1. پروانه یا فن را با دست بچرخانید. چرخش باید نرم و یکنواخت باشد و پس از رها شدن، چند دور ادامه یابد.

2. در صورت احساس زبری، گیر کردن یا شنیدن صدای سایش، بلبرینگ مشکوک به خرابی است.

3. محور را در جهت‌ های عمودی و افقی به آرامی تکان دهید. هرگونه لقی محسوس نشانه‌ ی فرسودگی است.

4. اگر محور به‌ سختی بچرخد یا کاملاً قفل شده باشد، بلبرینگ گیر کرده است.

• گرمای بیش از حد: دمای بالا موجب رقیق شدن یا خشک شدن گریس و از بین رفتن لایه‌ ی روانکار می‌ شود.

• رطوبت و نفوذ آب: در کولر های آبی، پاشش قطرات و بخار آب به محفظه ی موتور می‌ تواند گریس را شسته و باعث زنگ زدگی ساچمه ها شود.

• گرد و غبار: ذرات ریز در صورت ورود به بلبرینگ همچون ماده‌ ای ساینده عمل می‌ کنند. بلبرینگ‌ های فاقد پوشش محافظ بیشتر در معرض این آسیب هستند.

• کشش بیش از اندازه‌ ی تسمه: در موتور هایی که از طریق تسمه و پولی نیرو را منتقل می کنند، سفت بودن بیش از حد تسمه فشار شعاعی زیادی بر بلبرینگ وارد می آورد. این مورد از شایع‌ترین علل خرابی زودهنگام است.

• نابالانس بودن پروانه: پروانه ای که تعادل دینامیکی ندارد یا بخشی از آن آسیب دیده است، ارتعاش مداوم ایجاد می کند و بلبرینگ را در معرض ضربات تکراری قرار می‌ دهد.

• نصب نادرست یا ناهم محوری: اگر موتور و پولی در یک راستا قرار نداشته باشند، بار غیرعادی بر بلبرینگ تحمیل می شود.

• نوسان ولتاژ: افت ولتاژ موجب افزایش جریان کشیده‌ شده توسط موتور و در نتیجه بالا رفتن دمای آن می گردد.

• کیفیت پایین قطعه: بلبرینگ‌ های نامرغوب یا تقلبی با فولاد نامناسب ساخته می شوند و ممکن است در مدت کوتاهی دچار خرابی شوند.

در موتورهای مجهز به درایور یا اینورتر، گاهی جریان‌ های پراکنده از طریق محور عبور می کنند و بر سطح مسیر ساچمه‌ ها خوردگی های ریز ایجاد می نمایند. اگر در چنین موتور هایی بلبرینگ به‌طور مکرر و زود هنگام آسیب می بیند، این عامل نیز باید بررسی شود.